Boekbespreking: Geschiedenis van het Apeldoorns kanaal

Geschiedenis van het Apeldoorns kanaal – verleden, heden en toekomst van een koninklijke waterweg
Auteur: Rick Scholten
Uitgeverij Gelderland, Epe
244 pagina’s, hardcover, 25 euro

 

Dat koning Willem I voortvarend was, wisten we. Maar dat hij met eigen geld het eerste deel van het Apeldoorns kanaal betaalde, was mij onbekend. De koning had meer dan genoeg van het gekrakeel tussen Rijk en Provincie, hij bouwde liever. Op 1 april 1829 maakte Zijne Majesteit een proefvaart en tien dagen later moesten de pas aangestelde sluis- en brugwachters op hun posten zijn. Het 32 kilometer lange kanaal liep van Apeldoorn naar Hattem – het lag naast de Grift en heette daarom Griftkanaal. Bij Hattem mondde het uit in de IJssel. Omdat Apeldoorn hoger ligt dan de IJssel, waren er vijf sluizen nodig. We hebben het dan over ‘sluisjes’: 30 meter lang en 6 meter breed voor schepen met 1,40 meter diepgang. Over het kanaal lagen 24 bruggen en ernaast een jaagpad, want zeilen was niet altijd mogelijk. Sommige schippers gebruikten daar hun vrouw of kinderen voor.

 

Veertig jaar later werd het kanaal verlengd naar Dieren. Daar begon (of eindigde) het, hoog boven de rivier. Het kanaal liep dus van de IJssel bij Dieren naar de IJssel bij Hattem en functioneerde zo ook als alternatieve vaarweg voor de rivier. Want bij lage waterstanden was de IJssel slecht bevaarbaar en dat gebeurde nogal eens. Om bij Dieren vanuit de IJssel in het kanaal te komen was een drietrapssluis nodig; het grote verval kon niet in één stap worden overkomen. Wat ook nodig was, was water, want zo’n hooggelegen kanaal verliest veel door lekken, schutten en verdamping. Dat bleek zelfs zoveel te zijn, dat in de beginjaren de waterstand niet op peil gehouden kon worden, ondanks de toevoer vanuit verschillende sprengbeken. En dus werd er (later) in Dieren een gemaal bijgebouwd om water uit de IJssel op te pompen.

 

In de oorlogsjaren werd veel verwoest. In 1940 bliezen we zelf 42 verkeersbruggen en twee spoorbruggen op; in 1945 deden de Duitsers dat, ze brachten ook nog 47 schepen middels explosieven tot zinken. Na de oorlog werd in Dieren een nieuwe sluis gebouwd (zie afbeelding) en het zuidelijk deel van het kanaal verruimd, maar al snel bleken de kosten te hoog in verhouding tot het gebruik. Het Griftkanaal werd in 1962 gesloten en toen was Apeldoorn alleen nog bereikbaar vanuit het zuiden. Verdere schaalvergroting leidde tot het definitieve einde. Op 14 juni 1972 werd in Dieren het laatste schip uit het kanaal naar beneden geschut. De Stichting Apeldoorns Kanaal – mede uitgever van het boek – probeert nu weer, met wisselend succes, het kanaal bruikbaar te maken voor de recreatievaart. Het ensemble van kanaal, sluizen, bruggen en zijn omgeving verdienen het.

 

Het beschreven boek vormt de ultieme beschrijving van het Apeldoorns kanaal. Alle aspecten komen aan bod: waterbouwkunde, sluisbouw, brugbouw, vervoer, beurtschipperij, lonen en prijzen, industrie, leefwijze, sociale verhoudingen; niets blijft onbeschreven. Handige weetjes en details staan helder verwoord in de marge. Wat teveel is kan je overslaan, voor 25 euro heb je een schat aan informatie.

 

Ton Burgers